Back to the Piemonte:
![[Image: 2026-06-15-16h57-52.png]](https://i.postimg.cc/PqYdzwkG/2026-06-15-16h57-52.png)
Pietro Azario, De bello canepiciano, 75v-76r. Milan, Biblioteca Ambrosiana, cod. D. 269 inf.
The manuscript can be viewed here: You are not allowed to view links.
Register or
Login to view.
Areli Marina, Associate Professor, Medieval Art and Architecture, Italian Architecture and Urbanism 1000-1600, describes these pictures as "a fantastical portrayal of the Canavese territory by Pietro Azario."
You are not allowed to view links.
Register or
Login to view.
@Koen: Areli Marina teaches at the University of Kansas (previously Illinois-Urbana), and her recent project "Landscape, Dominion, and the Cartographic Imagination in Early Modern Italy (1300-1600)" might be of interest to us. Next time you talk to Lisa Fagin Davis, you can ask her if they know each other.
Pietro Azario (1312 – after 1367) was a notary in the service of the Visconti. He was born in Novara and lived in Borgomanero, Piemonte (close to Milan), but traveled extensively throughout Lombardy and the Piemonte as part of his employment. According to the author himself (folios 75r-75v*), the manuscript was written in Tortona, Province of Alessandria, though it included his notes from other places.
Francesco Cognasso's critical edition argues that Azario's chronicle takes on a pessimistic rather than propagandistic tone, reflecting Azario's firsthand experience of the unprecedented violence and social disintegration in Northern Italy following the Black Death.
You are not allowed to view links.
Register or
Login to view.
*I will reproduce this passage in its entirety:
Finalis conclusio.
Circumdederunt me dolores mortis et pericula inferni invenerunt me. Ego autem Petrus Azarius notarius infrascriptus stans in agone vidensque naviculam Patri remige carentem et nauta destitutum in alto pelago vacillare, vidensque in pericula lacerari et precipue in partibus italìcis et maxime Lombardie que acadunt et multo magis propter defectum duorum pastorum, qui male custodiunt greges suos nec liram in uno sono querunt concordare et tanquam disperatus, habui dolores' parturire ut exinde consequi valeam beneficium sanitatis et dolendo calamo adere ut stimulus doloris et recreationis causa scribendo tolleretur sed non profuit, cum morbo cronico non habeat sucurrere medela! Heu quantis doloribus anxietatibusque estitit animus meus cruciatus! Heu quantos dolores corporeos tuli propter nefanda scripta que audivi et vidi et morbos cum peste simul ad unum concurrentia et in malo proposito persistentia! Quibus datum non fuit remedium per premissos malos pastores
nec per medicum ut Lombardia saltim in male gestis, incendiis, dirupationibus, homicidis, remedia susceperit sanitatis; que prava morbo prevaluerunt et in tantum quod humanum genus in partibus Lombardie quasi defecit et periit.
Stando enim in infrascriptis officiis in Terdona circumdederunt me dolores mortis. Nam discedendo a Burgomanerio, ubi casualiter cum familia mea moram pertrahebam, positis prò discessu calcaribus, vidi Ambroxinum filium meum etatis annorum vii vivum et mortuum, et tunc cum tribus aliis, videlicet Philipo, Jacobo et Johanne maioribus, fugiendo morbum fugi, dimissis in domo mea Franceschina, filia quondam Ardicini de Fossato uxore, cum filia parvula nomine Antonia etatis mensium quatuor, Caterina etatis annorum trium et Johannina etatis VIIII^0 annorum, quas non potui sullevare, nesciens quo' divertere propter morbum iam publicatum de dicto loco et propter Anglicos predictos qui tunc temporis in terra Cavalii permanebant.
Quibus visis, fugi cum quibus potui et predictas dimisi cum gratia Jesu Christi. Nec mora: relatum fuit michi in Terdona quod dieta uxor mea cum iam dieta Caterina diem clauserunt extremum, alia parvula et maior sine aliquo subscidio et tutela dimissis, quibus dare non poteram nec audebam remedium, propter morbum antedictum et propter scandala cum guerra presentia et tunc circha civitatem Terdone. Et prò eo pericula inferni invenerunt me, quia per litteras abominabiles missas et receptas crucior timore cum quater in ebdomada civitas foret ad rumorem, per pravam Anglicorum Societatem incitetur et talia facientes quod quilibet terdonensis habet dubitare de persona et pluries dubitavi.
Preterea in ipsa civitate nullus ordo in quiescendo propter predicta et alia etiam in comedendo potest haberi, cum de singulis tam prò victu quam vestitu habeatur infinita carestia propter que mora Terdone, mora inferni de presenti. Set cogitans quod predicta' et similia alias occurrerunt, testante Psalmista, ut hic superius est descriptum, cogitavi dolere cum dolentibus et gaudere cum gaudentibus. Si qua autem in premissis superius scripta defectiva reperiantur, supleat manus corrigentis. MCCCLXII, inditione xv, de mense novembri.
Ego autem Petrus Azarius, filius quondam domini Jacobi Azarii, publica auctoritate novariensis notarius, dum essem in civitate Terdone iudex ad dacita, iudex heris dicti comunis solvendi, nec non cancelarius nobilis viri domini Johannis de Pirovano civitatis Terdone honorandi potestatis prò magnifico et excelso domino domino Galeaz Vicecomite Mediolani et imperiali Vicario generali, predicta diversis temporibus gesta compilavi, scripsi et in testimonium premissorum signum meum consuetum apposui.
Dvinae quidem res perfectissime sunt; humani vero iuris condirio in infinitum decurrit; ed nichil est in ea quod stare perpetuo possit. Karissimi, quia superius dixi de statu illarum civitatum Lombardie et quomodo propter errores, morbum et scandala quasi sunt destructe, nunc autem cogitavi describere de statu Canepicii, qui est comitatus situs in Lombardia, cuius Canepicii comites et nobiles solebant liberi esse et tempore pacifico nulli preterquam Imperio respondere. Nunc autem post eorum detrimenta necessario habuerunt fieri et diversimode servi et aliis dominis propter detestanda
inter ipsos comissa penitus subiugari. Est enim comitatus Canepecii similis districtui Novarìe et modo huius comitatus districtus Novarie ante fabricationem civitatis Novarie procedebat nec cessaverunt nobiles etiam illi, donec popularis status predictos nobiles, etiam comites, usurpavit et, ut situs eorum magis patefiat, burgorum et castrorum suorum nomina hic inferius declaravi:
Comitum Valperge:
§ Burgus Pontis cum castro
§ Burgus Corgnate cum castro
§ Castro Valperge
etc.
Unfortunately, he did not translate the labels. Maybe someone here can help?
EDIT: added the text on You are not allowed to view links.
Register or
Login to view. EDIT 2: corrected "index" to "iudex"